شباهت های میان آثار به دست آمده در تپه های باستانی و دیگر نقاط فلات ایران نشان می دهد که از دیرباز رفت و آمد میان اقوام پیش از تاریخ برقرار بوده و بی تردید در اثر همین ارتباط خصوصیاتی از یک تمدن به تمدن های دیگر انتقال یافته است....

شباهت های میان آثار به دست آمده در تپه های باستانی و دیگر نقاط فلات ایران نشان می دهد که از دیرباز رفت و آمد میان اقوام پیش از تاریخ برقرار بوده و بی تردید در اثر همین ارتباط خصوصیاتی از یک تمدن به تمدن های دیگر انتقال یافته است.

در زمان ایلامیان امکان وجود تاسیساتی برای رفاه حال مسافران آن زمان دور از ذهن نیست . در دوران مادها هم گزارش های دقیق و مستندی که روشنگر نوع تاسیسات بناهای عام المنفعه مخصوص مسافران باشد در دسترس نیست.در زمان هخامنشیان راه های ارتباطی دوران به قدرت رسیدن کوروش کبیر همان راه های باقی مانده از دوره ی مادها بوده  که بعدها این شبکه ارتباطی گسترش یافت و به موازات احداث راه های تازه در آن دوره ساختن بناهای عام المنفعه ی دیگر که مربوط به راه و مسافران بود ، مانند کاروان سرا ، میل راهنما ،آب  انبارها و ... متداول گردیده بود.

به شهادت هرودوت (تاریخ نویس یونانی ) داریوش کبیر برای رفاه حال مسافران این راه ها ، ایستگاه هایی که باید آنها را در هسته های اولیه و واحد های اقامتی به حساب آوریم ،ایجاد کرد، به طوری که در طول 500 کیلومتر ، بیست کاروان سرا ، یعنی در هر 5 فرسنگ ، یک کاروان سرا وجود داشته است که در این محل ها ، پیک ها و یا چاپارهای هخامنشی ، اسبان خود را عوض می کردند تا با سرعت هرچه تمام تر بتوانند نامه ها و پیام ها ی دوستی را به مقصد برسانند.

در زمان سلوکیان ، آن ها جاده ها را وسیع تر کرده و وضعیت آن ها را مرتب و مطلوب تر نموده و در آن قسمتی که راه ها از میان می گذشت ، در فواصل معین ، آب انبار و کاروان سراهایی بنا کرده اند.

در زمان اشکانیان (پارت ها) در کنار مسیر راه ابریشم منزل گاه و کاروان سراهایی ساخته بودند که در کتاب ((چاپارخانه های پارتی )) که در حدود قرن اول پیش از میلادی نوشته شده است ، اشاراتی به آن شده است.

تاکنون آثار عام المنفعه ی مربوط راه و مسافران مانند پل ، کاروان سرا و غیره از دوره اشکانی کشف نشده است ولی با مقایسه قلاع و شهرهای اشکانی که اخیرا در دشت گرگان شناخته شده می توان گفت که احتمالا کاروان سرا های آن زمان از خشت و آجر بوده است و به صورت مربع و مستطیل بنا گردیده و بر طبق شیوه معماری آن زمان دارای ایوانی به عنوان محور اصلی بنا بوده و در پشت ایوان ، فضای باز حیاط شکلی وجود داشته است که اتاق ها و استراحت گاه ها در اطراف حیاط ساخته می شده است .

در زمان ساسانیان نیز خصوصا در کنار مسیر های تجاری ، کاروان سراهایی ساخته شده بود که معماری آن را صحن بزرگی که سه طرف  آن بسته بوده و اتاق ها در اطراف قرار گرفته و نقشه ی آن به صورت مربعی که هر ضلع آن 32 متربوده و تنها یک در از طرف شرق به بیرون داشت تشکیل می داد که نمونه ی آن در جنوب فیروز آباد فارس ، یافت می شده است.

از دیگر کاروان سراهای آن عهد می توان دیر گچین در کنار جاده قدیم ری-اصفهان نزدیک حسن آباد ،کاروان سرای  دروازه گچ در نزدیکی کارون ، رباط یلخمیش در کنار جاده اصفهان-یزد ، رباط بیستون در روستای پایین بیستون کرمانشاه و  رباط انوشیروانی در 40 کیلو متری جاده سمنان –دامغان  را نام برد.

 در اوایل دوران بعد از اسلام ، تجارت رونق خود را از دست داد و نهضت آبادانی و راه سازی نیز به خاموشی گرایید. به سبب گرفتاری و زدوخورد با نیروهای مهاجم و اغتشاشات داخلی به مرور راه ها و پل ها ویران گردید و تعداد کاروان ها و کاروانیان کاهش یافت و به دنبال آن رباط ها و کاروان سرا ها اهمیت و اعتبار خود را از دست داده و به ویرانه تبدیل گردید. از این روست که امروزه از استراحت گاه های متعدد دوران پیش از اسلامی اثر مهمی برجای نمانده است.

در دوران سامانیان آل بویه ، آل زیار و غزنویان به مرمت جاده ها ، احداث و تعمیر کاروان سراها و سایر بناهای عام المنفعه همت گماشته شد.

در زمان حکومت سلجوقیان ، خصوصا به هنگام صدارت خواجه نظام الملک در مسیر جاده های کاروانی برای آسایش کاروانیان ، کاوان سراهای متعددی احداث گردید ؛ در اقامتگاه های این  دوران اتاق ها ی مسافران از اصطبل ها ، کاملا مجزا بودند.

از مبان بناهای عام المنفعه اقامتی دوران اسلامی ، رباط ها و کاروان سراهای مهمی باقی مانده است که سال ها مسافران خسته کاروان های کوچک و بزرگی در پناه آن ، خستگی راه را از تن به در کرده و شبی را در آن به صبح رسانده اند ؛ نظیر رباط ماهی (66کیلومتری شهر مشهد) ، رباط شرف (130 کیلومتری مشهد) رباط پسنج (در نزدیکی سبزوار) کاروان سرای قلعه سنگی ( در کنار جاده قم) کاروان سرای رباط کریم ( در محدوده شهریار) کاروان سرای زعفرانیه (در نزدیکی سبزوار) و تعدادی کاروان سرا در اطراف زاهدان ، ساوه ، اردستان ، قم ، اراک ، فیروز- آباد ، اصفهان و غیره.

دوران تسلط مغول بر میهن ما ، یکی از بدترین و دشوارترین ادوار تاریخ ایران است ، تا این که در سال 656 هجری هلاکوخان از نوادگان چنگیز خان مغول ، دولت بزرگ ومستقل ایلخانیان را در ایران بنیاد نهاد.

 در در دوران یک صد ساله جانشینان هلاکو اقدامات اساسی برای امن کردن راه ها ی کشور به عمل آمد. به دستور غازان خان نخستین ایلخان مغول و یورش تیمور ، جنبش تصوف در ایران به نهایت قدرت خود رسید و در کنار خانقاه ها و علاوه بر مسجد بناهایی چون زاویه ، دارالغربا ، ساباط ، دارالسیاده ، دارالضیافه و غیره دایر گردید، که بیشتر مسافران و رهگذران غریب و درویش که راه به جایی نداشتند در آن ها سکنی گزیدند.

دوران صفویه را می توان یکی از درخشان ترین ادوار توسعه ی سیاحت ایران به شمار آورد که به امنیت راه های ارتباطی خوب و تاسیسات اقامتی متعدد و مناسب آن زمان بستگی داشت.

به فرمان شاه عباس اول کاروان سراهای مخروبه در سراسر کشور تعمیر گردید و کاروان سراهای جدید ساخته شد و برای تامین آب آشامیدنی مسافران بخصوص در نواحی کویری و نقاط کم آب ، آب انبارهای بزرگ با بادگیر بنا گردید.

افسانه هایی است که نقل می کند شاه عباس فرمان داد تا 999 کاروان سرا بنا کنند ، زیرا عدد هزار را لفظ خفیفی می دانست ، بر این روست که امروزه در گوشه وکنار  کشور به کاروان سراهایی برمی خوریم که از نام شاه عباسی  برخوردارند.

روند استفاده از کاروان سراها در دوران افشاریه و زندیه ادامه داشت.

در دوران قاجاریه به هنگام صدارت میرزاتقی خان امیرکبیر در کنار اجرای طرح های آبادانی تاسیس چاپارخانه که از ابتکارات داریوش شاهنشاهی بوده وبا گذشت زمان اهمیت خو درا از دست داده و به فراموشی سپرده شده بود ، نیز مورد توجه واقع شد و دستگاه چاپارخانه در مدت یک سال نظام تازه ای گرفت و گسترده شد.

در عهد ناصری حدود سال 1260 خورشیدی  اولین میهمانان خانه به سبک امروزی در قزوین برای استراحت سفرای خارجی قبل از ورود به تهران ساخته شدکه دو نفر از نوکران شاهی به پرستاری و نگهبانی آن مامور بودند. مامورین با مسافران مودبانه رفتار می کردند و میهمان خانه را بدون امتیاز در اختیار آنان قرار می دادند و در این میهمان خانه دو طبقه ، تمام وسایل و تجهیزات به سبک اروپایی بود نظیر دوات ، قلم و کاغذ برای یادداشت ، کفش راحتی گلدوزی شده ، چند شانه و مسواک و ... و در کنار ساختمان میهمان خانه پست خانه و یا تلگراف خانه قرار داشت.در این میهمان خانه  به ارائه ی غذا با درخواست میهمانان  اقدام می شد.

چاپارخانه شروان ده (در مسیر قزوین – تهران ) نیز سبک تازه ای داشت و دارای ساختمان های زیبای یک طبقه ای بود و تسهیلات رفاهی به کار رفته در آن مشابه با میهمان خانه قزوین بود.

در فروردین ماه سال 1332 سازمان جلب سیاحان تاسیس گردید که یکی از وظایف این سازمان ایجاد واحیا و یا اصلاح تاسیسات گردشگری  و نظارت بر تاسیسات و اداره میهمان خانه ها و میهمان سراها و درجه بندی آن ها با همکاری سایر سازمان های زیربط بود. سپس شرکت سهامی گردئشگری به منظور ایجاد توسعه و بهره برداری از تاسیسات گردشگری (میهمان خانه ، میهمان سرا ، رستوران ، چایخانه ، استراحت گاه ، اردوگاه ، تاسیسات دریایی ، مراکز فروش سوغاتی ، حمام های آب معدنی و هر نوع محل مناسب دیگر برای استراحت ، تغذیه ، بیتوته و تفریح جهانگردان و سیاحان بوجود آمد.

هدف از تاسیس میهمان سراها ، برآورده ساختن حداقل نیاز به تاسیسات اقامت و پذیرایی (مخصوصا در حد متوسط) در شهرهای کوچک ایران بود که هم اکنون سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری وظایف این شرکت را بر عهده دارد.

نوشته شده در تاریخ 1392/1/4 و در ساعت : 01:28 - نویسنده : مریم